Kuo ‘ikai lava ‘a e Potungaue Ako ‘a Tonga ‘o taliui ki he fiema’u ‘a e ‘Atita ki he fu’u pa’anga ‘e TOP$1,955,351.80, pea na’e totongi ki fe pea kohai na’e totongi kiai, he ‘oku ‘ikai ha fakamatala ke fakamo’oni’i’aki. 

Ko e ola ia ‘o e ‘atita ‘a e ‘ofisi ‘o e ‘Atita ‘a Tonga ki he vaha’a taimi Sepitema 2023-Siulai 2024. Ko e vousia ‘e ua ko’enii ko e fika 024454 mo e 046544. Pea ‘i he ‘ikai ma’u ‘a e ngaahi tohi fakamo’oni he ‘ikai lava ‘a e ‘Atita ‘o ‘ilo ki he ‘uhinga ‘o e fakamole, kohai na’e totongi kiai pea kohai na’ane fakamafai’i ‘a e fakamole.

Na’e tuku atu mo e fakatokanga ko e fatongia ‘o e kau ngaue fakapa’anga ‘a e Potungaue ke tauhi mo fakakakato ‘o faile fakalelei ki he ‘atita hoko pea kenau kumi ‘a e ngaahi lekooti mahu’inga ‘oku mole ‘o tuku atu ki he ‘Atita. Pea na’e tali lelei ‘e he Potungaue “ ‘E Fakahoko ‘a e Ngaue Kiai” ‘o hangee ko’ene haa ‘i he peesi fiki 67 ‘o e lipooti PDF Audit 2024.

Kaekehe ‘oku ‘ikai ‘uhinga ko e ngaahi lekooti fakapa’anga ‘oku mole ‘oku pehee, na’e kaiha’asi pe faka’aonga’i hala. Ka ‘i he ‘ikai ke ma’u ‘a e lekooti ‘oku fakafehu’ia ‘ene tu’u pe na’e ‘ife pe ‘ave ki fe, ‘oku puli kotoa ia kae ‘oleva ke toki ma’u ‘a e ngaahi lekooti ke ne tali ‘a e ngaahi fifili koia.

Na’e hoko ‘a e ola ‘o e ‘atita’i ‘o e Potungaue Ako, ke fehu’ia lahi pea talanga fefeka ai ‘a e Fale Alea ‘i he anga ‘o e fakafeangai ‘a e ngaahi Potungaue ‘a e pule’anga ki he Potungaue ‘Atita ‘a Tonga.

Na’e fakaanga’i lahi ‘e he Palemia maloloo Dr. ‘Aisake Eke, ‘oku ne lolotonga hoko ko e Fakafofonga Fale Alea ‘o Tongatapu 5 mo e Sea ki he Komiti Pa’anga ‘a e ‘ikai ke tokanga mamafa ‘a e kau Minisita, ngaahi Potungaue ki he fiema’u ‘a e ‘Atita. Pea ko e komiti ‘oku ne sea ai, ko e hono fatongia ko hono fakapapau’i ‘o e ngaahi fakamole pehe ni.

“Pea ko e taimi ‘oku fakahoko ai ‘a e ngaahi ‘a e ‘atita pea ‘oatu ‘enau fiema’u ki he Potungaue koia ke ‘omai ‘enau tali, ‘oku hangee ‘oku ‘ikai fai ha tokanga kiai” ko e fakahaa ia ‘e Eke ki he Fale Alea. Pea ko e tali ‘oku fa’a ‘omai ‘oku fu’u ta’efakafiemalie ‘aupito.

 Na’e toe fakahaa ‘e Eke ‘a e kaunga mo e Fale Alea ki he ‘ikai kenau fakahoko honau fatongia, ki hono vakai’i faka’auliliki ‘a e ngaahi kautaha ‘a e pule’anga ki ha ola ‘oku lelei.

Na’e vakai’i ‘e he ongoongo ni ‘a e lipooti ‘atita ‘a e TOAG ‘o ‘ilo ai ha ngaahhhi too nounou mo e palopalema lahi he ngaahi Potungaue, ‘o fekau’aki mo e pa’anga ‘a e fonua, ko e founga ngaue mo e tauhi ‘o e ngaahi lekooti. ‘Oku kau foki kiai pea mo e ngaahi polokalama langa ‘a e Potungaue Ako, ko e puli ‘o e naunau mo e faito’o ki he Falemahaki, ta’etotongi tukuhau ‘a e pule’anga, koe fehu’ia ‘a e fakamole ki he ngaahi folau, ko e polokalama ki he ma’u’anga ivi fakanatula ‘o e ngaahi kautaha sola fengaue’aki mo e Kautaha ‘Uhila, ko e mole ngaahi koloa ‘a e Fale Alea, palopalema ngaahi poloseki ‘a e pule’anga pea pehee ki he ‘ikai lava ‘o solova ‘a e ngaahi koloa ‘a e pule’anga.

‘Oku kau foki ‘eni he ngaahi palopalema lahi. ‘Oku ‘ikai ‘uhinga ‘a e ‘atita ‘oku mole pe faka’aonga’i hala ‘a e pa’anga, ka ‘oku fehu’ia pe ‘oku hanga nai he ngaahi Potungaue mo e kautaha ‘a e Pule’anga ‘o leva’i lelei ‘a e pa’anga ‘a e fonua pea fai pau ki he tu’utu’uni faka-‘atita.

Ko e me’a ‘oku ‘ikai ketau ‘ilo.

Na’e ‘ikai lava he lipooti ‘a e TOAG ‘o fakapapau’i ko e fiha ‘a e ongo fo’i vausia, ko fe taimi na’e totongi ai, koeha ‘a e polokalama tokoni na’e ha’u mei ai pea mo hai na’e totongi kiai pe ko e ako pe ko ha kautaha pe ko ha fa’ahinga me’a ange.

Na’e ‘ikai ‘ilo kohai ‘a e tokotaha ngaue na’ane faka’ataa ‘a e fakamole pea pehee pe kuo ma’u ‘a e lipooti na’e mole pe kuo fakamahino he TOAG ko e pa’anga na’e fakamoleki ‘i he founga totonu.

Ko e tu’u leva ki he ‘atita, kapau he ‘ikai lava ‘a e Potungaue ‘o fakakakato ‘a e lekooti ‘oku fiema’u ke ne fakama’ala’ala ‘a e fo’i vausia ‘e 2 ‘oku ofi he $2 miliona. He ‘ikai pe ha ‘ilo ‘a e kakai ‘o e fonua kohai na’e totongi kiai ‘a e pa’anga pea na’e ‘uhinga ki he haa pe na’e taumu’a totonu hono faka’aonga’i.