Muqdisho (Caasimada Online) – Xarigga magaalada Muqdisho loogu geystay Cabdikariim Cabdullaahi Iidle, oo ka mid ah dadka ugu muhiimsan ee lagu tuhmayo kiiska musuq-maasuqa weyn ee Feeding Our Future, ayaa Soomaaliya ka dhaliyay dood xasaasi ah oo taabaneysa dhalashada, sharciga iyo xiriirka Muqdisho iyo Washington.

Cabdikariim, oo 42 jir ah, oo deganaa Burnsville, Minnesota, ayaa lagu qabtay Muqdisho 25-kii June, sida ay sheegeen dacwad-oogayaasha Mareykanka. Dowladda Mareykanka ayaa ku tilmaantay mid ka mid ah dadka lagu eedeeyay inay door weyn ku lahaayeen waxa Waaxda Caddaaladda Mareykanka ku sheegtay musuq-maasuqii ugu weynaa ee dhacay xilligii cudurka Covid-19.

Kiiska Feeding Our Future ayaa la xiriira lacag ka badan 240 milyan oo dollar oo la sheegay in laga leexsaday barnaamij federaal ah oo loogu talagalay quudinta carruurta danyarta ah.

Cabdikariim ayaa dacwad lagu soo oogay bishii September 2022, waxaana wajahaya 31 qodob oo ay ka mid yihiin khiyaano, laaluush la xiriira barnaamij federaal ah iyo lacag-dhaqid.

Dacwad-oogayaasha Mareykanka ayaa sheegay in Cabdikariim, oo ka tirsanaa hay’adda Feeding Our Future, uu xilkiisa u adeegsaday inuu lacago laaluush ah ka qaato ganacsato, islamarkaana in ka badan 5 milyan oo dollar oo la sheegay inay ahaayeen laaluush iyo dhaqaale sharci-darro ah lagu shubay akoonno lala xiriiriyay shirkado magac-u-yaal ah.

FBI-da Mareykanka ayaa si cad ugu mahadcelisay Hay’adda Nabad-sugidda iyo Sirdoonka Qaranka ee NISA, iyadoo ku ammaantay “iskaashi muuqda” oo ay ka geysatay helista iyo qabashada Cabdikariim.

Balse hadalkaas ayaa Muqdisho ka abuuray laba aragti oo iska soo horjeeda. Qaar ka mid ah taageerayaasha dowladda ayaa u arkay in Soomaaliya muujisay iskaashi caalami ah iyo inay aysan gabbaad siin dadka baxsadka ah. Dhanka kale, sharci-yaqaanno iyo dad kale ayaa su’aal ka keenay habka loo maray xarigga iyo haddii ay jirto hannaan maxkamadeed oo cad.

Dood sharci oo culus

Doodda ugu weyn ma aha in Cabdikariim uu cadaaladda ka baxsado iyo in kale. Su’aasha adag waxay tahay: Soomaaliya ma u gacan-gelin kartaa dal shisheeye qof muwaadin Soomaaliyeed, iyadoo aan la marin hannaan sharci oo cad?

Dadka arrintan ka walaacsan ayaa sheegaya in muwaadinnimada ay leedahay ilaalin sharci. Haddii ciidamada Soomaaliya ay qof muwaadin ah qabtaan, dabadeedna u wareejiyaan dal kale iyada oo aan maxkamad Soomaaliyeed arrinta eegin, waxay taasi abuuri kartaa halis mustaqbalka ka weyn.

Waxay ku doodayaan in maanta uu noqon karo qof lagu eedeeyay musuq-maasuq, balse berri ay noqon karto suxufi, siyaasi mucaarad ah ama ganacsade ay dowlad awood badan dooneyso.

Jabriil Cabdullaahi, oo ah falanqeeye sharci oo ku sugan Muqdisho, ayaa sheegay in iskaashiga Mareykanka uu muhiim yahay, balse loo baahan yahay in la ilaaliyo dastuurka iyo nidaamka garsoorka.

“Sida uu dhigayo qodobka 36-aad ee dastuurka, muwaadin lama dhiibi karo haddii aysan jirin heshiis rasmi ah oo masaafurin ama kormeer maxkamadeed oo adag. Soomaaliya iyo Mareykankana hadda ma laha heshiis rasmi ah oo soo dhiibid,” ayuu yiri Jabriil.

“Walaaca ugu weyn waa habka loo maray. Ma is-dhiibid rasmi ah ayay ahayd, ma masaafurin ayay ahayd, mise si qarsoodi ah ayaa loo wareejiyay? Garsoore Soomaaliyeed ma eegay kiiskan, mise ciidamada amniga ayaa si hoose u wareejiyay?”

Soomaaliya iyo Mareykanka haddii aysan lahayn heshiis rasmi ah oo soo dhiibid ah, wareejin kasta waxay dhalin kartaa su’aalo sharci. Waxaa jiri kara waddooyin kale sida masaafurin ama ka saarid maamul, balse dadka dhaliila arrintan waxay sheegayaan in maxkamadaha laga tallaabsado ay wiiqi karto madax-bannaanida sharciga Soomaaliya.

Si kastaba, kiiska Cabdikariim wuxuu yahay mid ka dhigaya iskaashiga Mareykanka arrin adag in la diido.

Dacwad-oogayaasha Mareykanka waxay sheegeen in dambiyada lagu eedeeyay ay ka dhaceen nidaamka maaliyadeed ee Mareykanka, ayna ku lug leeyihiin lacag canshuur-bixiyayaal Mareykan ah, bangiyo, markhaatiyaal iyo hay’ad fadhigeedu yahay Minnesota.

Soomaaliya waxay baaritaan ku sameyn kartaa haddii lacago sharci-darro ah ay soo galeen nidaamkeeda bankiyada. Laakiin in Muqdisho lagu maxkamadeeyo kiiska ugu weyn ee musuq-maasuqa lagu eedeeyay waxay noqon kartaa arrin aad u adag, maadaama caddeymaha, dhibbanayaasha iyo hay’adaha ay dacwaddu khuseyso ay ku sugan yihiin Mareykanka.

“Dambiga, caddeymaha iyo dhibbanayaasha waxay joogaan Minnesota; in maxkamad lagu qabto Muqdisho waxay noqon lahayd riyo aan sahlaneyn,” ayuu yiri Jabriil.

Diidmada iskaashiga Mareykanka ma keeneyso in cadaaladdu soo dhowaato. Waxay taa beddelkeeda Soomaaliya gelin kartaa sawir ah inay gabbaad u noqoneyso dad lagu eedeeyay inay xadeen lacago dadweyne oo loogu talagalay carruur sabool ah.

Maxkamad, ee ma ahan xukun

Haddii Cabdikariim si sharci ah loogu wareejiyay Mareykanka, taasi micnaheedu ma aha in xabsi si toos ah loogu diray.

Waxay ka dhigan tahay in loo celiyay nidaam garsoor oo ay dacwad ka taagan tahay, halkaas oo uu weli yahay qof aan dambi lagu helin ilaa maxkamad caddeyso. Wuxuu xaq u leeyahay qareen, inuu ka jawaabo caddeymaha, inuu su’aalo weydiiyo markhaatiyaasha, iyo inuu kiiskiisa ka hor difaaco garsoore iyo xeerbeegti.

Farqigaas ayaa muhiim ah.

Qaar ka mid ah doodda ka socota Soomaaliya waxay iska dhigeysaa in la shaqeynta FBI-da ay la mid tahay in qofka la ciqaabay. Sidaas ma aha. Waxay la macno tahay in qof lagu eedeeyay dambi loo celiyo meesha ay dacwad-oogayaashu sheegayaan in dambigu ka dhacay.

Haddii Cabdikariim uu yahay qof aan wax dambi ah gelin, maxkamadda federaalka Mareykanka ayaa ah meesha uu ku caddeyn karo. Haddii dacwad-oogayaasha ay ku guuldareystaan inay caddeeyaan eedeymaha, waa inuu xor noqdaa.

Laakiin in qof dacwad federaal ah lagu soo oogay uu dal kale u baxsado, kaddibna uu ka dhigto meesha uu ka soo jeedo gabaad uu kaga dhuunto sharciga, ma noqon karto xal.

Waxaa sidoo kale jira dood sheegaysa in Cabdikariim uu yahay muwaadin Mareykan ah oo dhalasho qaatay. Haddii arrintaas la xaqiijiyo, waxay xoojin kartaa doodda Washington ee ah in kiiska lagu qaado Mareykanka.

Hase yeeshee, haddii uu sidoo kale yahay muwaadin Soomaaliyeed, taasi kama qaadeyso xuquuqda uu ku leeyahay in Soomaaliya ay u marto hannaan sharci oo cad ka hor wareejin kasta.

Xisaab siyaasadeed

Kiiska Cabdikariim wuxuu sidoo kale leeyahay miisaan siyaasadeed iyo dhaqaale.

Soomaaliya waxay ku jirtaa marxalad dowlad-dhis ah, kaddib markii ay heshay cafin buuxda oo deynta ah. Si ay u ilaaliso kalsoonida nidaamka maaliyadeed ee caalamka, Muqdisho waxay u baahan tahay inay muujiso inaysan fududeysaneyn lacag-dhaqidda iyo dambiyada maaliyadeed.

Soomaaliya waxay sidoo kale si weyn ugu tiirsan tahay taageerada Mareykanka ee amniga, diblomaasiyadda iyo dagaalka ka dhanka ah Al-Shabaab. Mareykanka wuxuu weli tababar iyo taageero siiyaa ciidamada Soomaaliya, oo ay ku jiraan cutubka Danab.

Axmed Cabdi, oo ah falanqeeye siyaasadeed oo ku sugan Muqdisho, ayaa sheegay in dowladda Soomaaliya ay qaadatay go’aan ku dhisan dan siyaasadeed iyo amni.

“Muqdisho waxay sameysay xisaab siyaasadeed oo ay ku qasabneyd,” ayuu yiri Axmed. “Waxaan Washington uga baahan nahay taageerada ugu muhiimsan ee amniga. In xiriirkaas halis loo geliyo qof baxsad ah oo lagu eedeeyay inuu dhacay lacag loogu talagalay quudinta carruurta waxay ahaan lahayd khalad siyaasadeed iyo mid diblomaasiyadeed.”

Dooddaas ma qancin doonto dadka diidan in muwaadin Soomaaliyeed loo gacan-geliyo dal kale. Laakiin waxay ka tarjumeysaa xaqiiqada ay wajahdo dowlad weli ku tiirsan iskaashi amni oo caalami ah, islamarkaana dooneysa inay u muuqato dowlad mas’uul ah.

Kiiska Feeding Our Future wuxuu sidoo kale saameyn ku yeeshay jaaliyadda Soomaaliyeed ee Mareykanka, gaar ahaan Minnesota oo hoy u ah Soomaalida ugu badan ee ku nool Mareykanka.

Jaaliyaddaas waxay dhistay ganacsiyo, canshuur bixisay, waxayna ka qeyb gashay siyaasadda iyo adeegyada bulshada. Laakiin ficillada shaqsiyaad dacwad lagu soo oogay ayaa mararka qaar loo adeegsaday in si guud loogu weeraro Soomaalida Mareykanka.

Dambiyada waxaa gala shaqsiyaad, ee ma galaan bulsho dhan.

Haddii Soomaaliya ay si sharci ah ula shaqeyso hay’adaha Mareykanka, waxay direysaa farriin ah in Soomaalida aan si guud loogu eedeyn karin dambiyo ay shaqsiyaad wajahaan, isla markaana qof lagu tuhmayo inuu ku takri-falay lacag dadweyne uusan Muqdisho uga dhigan karin gabaad qabiil ama dhalasho.

Isu-dheelitirka saxda ah

Go’aanka saxda ah wuxuu u baahan yahay in laga fogaado laba daraf: in si indho la’aan ah loogu hoggaansamo dal shisheeye, iyo in si toos ah loo difaaco qof kasta oo baxsad ah kaliya sababtoo ah waa Soomaali.

Kiiska Cabdikariim, iskaashiga Mareykanka wuxuu u muuqdaa go’aan diblomaasiyadeed iyo moral ahaan la fahmi karo — balse waa inuu ku dhisnaadaa hannaan sharci oo la aqoonsan yahay.

“In dib loogu celiyo si uu xeerbeegti u wajaho waxay ahayd go’aan sax ah, laakiin dowladda waa inay caddeysaa in ay adeegsatay hannaan sharci iyo mid maxkamadeed,” ayuu yiri Jabriil.

“Madax-bannaani dhab ah ma aha in baxsad la difaaco; waa in maxkamadaheenna ay iyagu go’aannadaas gaaraan, halkii lagu tiirsanaan lahaa heshiisyo qarsoodi ah oo amni.”

Soomaaliya waxay noqon kartaa dal si dhab ah ula shaqeeya beesha caalamka, isla markaana difaacda dastuurkeeda iyo madax-bannaanideeda sharci.

Dowladda federaalka waxaa hadda la gudboon inay si cad u sheegto habka sharci ee loo maray xarigga iyo wareejinta Cabdikariim, haddii wareejin dhacday.

Arrintaas waxay yareyn kartaa walaaca sharci, waxay muujin kartaa madax-bannaani dhab ah, waxayna caddeyn kartaa in iskaashiga Mareykanka uusan ka dhigneyn in laga tanaasulo ku dhaqanka sharciga.