Tehran (Caasimada Online) – Xiisadda Bariga Dhexe ayaa gashay marxalad cusub oo Iran iyo xulafadeeda u muuqata inay mar kale heleen awood ay cadaadis ku saaraan Mareykanka iyo dalalka Khaliijka, kaddib markii weerarro iyo horumarro militari oo is xigay ay khalkhal geliyeen waddooyinka ugu muhiimsan ee shidaalka gobolka loogu dhoofiyo suuqyada caalamka.

Inkasta oo Iran lafteedu ay weli wajahayso cadaadis dhaqaale oo xooggan, cunaqabateyn iyo xanibaad lagu hayo dekedaheeda koonfureed, dhacdooyinkii maalmihii la soo dhaafay ayaa Tehran siisay fursad ay saameynteeda uga muujiso meelo ka baxsan gudaha dalka.

Horumarka ugu weyn wuxuu ka dhacay Yemen, halkaas oo Xuutiyiinta Iran taageerto ay Jimcihii la wareegeen jasiiradda Mayun, oo sidoo kale loo yaqaan Perim, taas oo ku dhex taalla marin-biyoodka Bab al-Mandab ee isku xira Badda Cas iyo Gacanka Cadmeed.

Waxay sidoo kale horumar ka sameeyeen xeebaha galbeed ee Yemen, taas oo kordhisay walaaca laga qabo ammaanka maraakiibta ganacsiga.

Bab al-Mandab waa mid ka mid ah marinnada ganacsi ee ugu muhiimsan dunida, waxaana xaaladdiisa muhiimad u sii yeelaysa iyadoo marinka kale ee muhiimka ah ee Hormuz uu muddo bilo ah si weyn u carqaladeysnaa.

Sacuudi Carabiya ayaa si gaar ah u dareemaysa cadaadiskaas. Boqortooyadu waxay bilihii dambe si weyn ugu tiirsaneyd Badda Cas si ay shidaalkeeda u dhoofiso, kaddib markii dagaalka Iran uu hoos u dhigay maraakiibta isticmaasha marinka Hormuz.

Laakiin Xuutiyiinta ayaa bishii July ku dhawaaqay xannibaad ay ku beegsanayaan maraakiibta Sacuudiga, iyagoo weerarro ka fuliyey Badda Cas isla markaana bartilmaameedsaday kaabayaasha tamarta ee gudaha boqortooyada.

Dhibaatada Riyadh ayaa sii korortay markii weerar diyaarado aan duuliye lahayn lagu qaaday dhuunta weyn ee East-West Pipeline, oo shidaalka ka qaadda bariga Sacuudiga una gudbisa xeebaha Badda Cas.

Sacuudiga ayaa Jimcihii sheegay inuu si taxaddar ah u xiray dhuuntaas. Dowladda Ciraaq ayaa markii dambe sheegtay in weerarrada laga soo qaaday gobolka Maysan ee koonfurta dalka, waxayna billowday baaritaan.

Madaxweyne Donald Trump ayaa Sabtidii sheegay inuu aaminsan yahay in Iran ay “u badan tahay” inay ka dambeysay weerarka, inkasta oo ilaa hadda aan si rasmi ah loo shaacin cidda fulisay.

Arrimahan ayaa cadaadis cusub saaray suuqa tamarta. Qiimaha saliidda ayaa toddobaadkan mar kale kor u dhaafay $100 halkii foosto, iyadoo uu Khamiistii ku dhowaaday $108, taas oo sii kordhisay walaaca laga qabo sicir-barar iyo kororka qiimaha shidaalka adduunka.

Haddii Iran ay awood u yeelato inay carqalad ku sii hayso Hormuz, halka Xuutiyiintuna cadaadis saaraan Bab al-Mandab, dalalka shidaalka dhoofiya ee Khaliijka ayaa wajahaya xaalad ay labada marin ee ugu muhiimsan gobolka isku mar khatar ku jiraan.

Taasi waxay Tehran siin kartaa awood gorgortan oo cusub, inkasta oo Iran lafteedu ay ku jirto cadaadis dhaqaale iyo mid militari oo culus.

Mareykanka ayaa bilihii dambe awooday inuu qayb ka mid ah maraakiibta ku soo celiyo Hormuz, isagoo adeegsanaya ilaalinta ciidamada badda, balse isu socodka maraakiibta ayaa weli aad uga hooseeya heerkii ka hor dagaalka.

Dhanka kale, Xuutiyiinta oo Iran ka hela taageero hub, dhaqaale iyo farsamo, ma aha xoog si buuxda Tehran uga amar qaata, balse horumarkooda Yemen wuxuu si toos ah u xoojinayaa awoodda Iran ee cadaadiska gobolka.

Gregory Brew oo ah falanqeeye sare oo ka tirsan Eurasia Group ayaa sheegay in guulaha Xuutiyiinta ay “miisaanka dib ugu soo celiyeen dhinaca Iran”, isagoo tilmaamay in Tehran ay ku guuleysatay inay beddesho xaaladda iyada oo aan weli dib loogu noqon dagaal buuxa oo ka ballaaran kan hadda socda.

Saudi Arabia ayaa sidoo kale raadineysa taageero dheeraad ah oo Mareykan ah. Ilo xog-ogaal ah ayaa sheegay in Dhaxal-suge Mohammed bin Salman uu Trump ka codsaday tallaabo militari oo ka dhan ah Xuutiyiinta, balse Washington aysan ilaa hadda oggolaan weerarro toos ah, iyadoo halkooda bixisay taageero dhinaca xogta sirdoonka iyo bartilmaameedyada.

Trump ayaa Sabtidii sheegay in Xuutiyiintu ay la soo xiriireen maamulkiisa, isla markaana ay muujiyeen inaysan doonayn in Mareykanku si toos ah uga qayb galo dagaalka.

Xaaladdan ayaa sidoo kale dib u soo celisay su’aalo ku saabsan sida dalalka Khaliijku u arkaan dammaanadda amni ee Mareykanka, maadaama qaar ka mid ah xulafada Washington ay weerarro gantaallo iyo diyaarado aan duuliye lahayn la kulmeen tan iyo markii uu dagaalka Iran billowday bishii February.

Dhinaca diblomaasiyadda, Iran waxay isla waqtigaas isku dayaysaa inay awooddeeda militari u beddesho saameyn siyaasadeed.

Iran iyo Cumaan ayaa la filayaa inay martigeliyaan kulan ay dalalka xeebaha Khaliijku kaga wadahadlayaan mustaqbalka marinka Hormuz iyo habka loo maareyn karo isu socodka maraakiibta.

Kulankaas ayaa muhiimad gaar ah yeelan kara haddii dalalka Khaliijku aqbalaan hannaan Tehran siinaya door weyn oo ku saabsan maamulka ama ammaanka Hormuz. Bahrain ayaa sheegtay inaysan ka qayb geli doonin wadahadalka, halka dalal kale aysan weli si cad u shaacin mowqifkooda.

Waxaa weli aan caddayn waxa kulankaasi dhalin doono, laakiin xaaladda hadda jirta waxay muujinaysaa dhibaatada hortaalla dalalka Khaliijka: inay sii wajahaan dagaal aan lahayn dhammaad siyaasadeed oo muuqda, ama inay raadiyaan heshiis yareeya khatarta maraakiibta iyo dhaqaalaha, xitaa haddii taasi Iran siiso saameyn dheeraad ah.

Iran, dhankeeda, waxay sii waddaa cadaadis militari iyo mid siyaasadeed oo isku mar socda.

Natiijadu waxay tahay in inkasta oo Tehran ay dhaqaale ahaan cadaadis weyn ku jirto, haddana maalmahan ay dib u heshay qaar ka mid ah awooddii ay ku saameyn lahayd xisaabta gobolka — iyada oo Hormuz weli carqaladeysan yahay, Xuutiyiintuna hadda khatar cusub ku yihiin Bab al-Mandab.